Zijdehoen

De Zijdehoen heeft een bijzondere veerstructuur: de microscopische haakjes (barbicellen) die normale veren bij elkaar houden ontbreken, waardoor het verenkleed voelt als zachte vacht of zijde.

Ze hebben meerdere zeldzame kenmerken: vijf tenen in plaats van vier, diepblauwe/turquoise oorlellen, en een kogelronde kuif. Bij veel slagen is er een volle baard die de kleine, ronde kinlellen verbergt.

• Gewicht:
  • Kriel: hanen ongeveer 600–700 g, hennen 500–600 g
  • Grote Zijdehoen: hanen 1,5–2,0 kg, hennen 1,4–1,8 kg
• Kam: Walnoot- of moerbeivormige kam, donkerrood tot paars.
• Huid: Blauwzwart of blauwpaars door hyperpigmentatie (fibromelanose); ook botten en bindweefsel zijn donker.
• Benen: Kort en stevig met krappe bevedering tot aan de buitenste tenen. Pootkleur donkerblauw.
• Ringenmaat: kriel 12 / 11 mm (groothoenders: 18 / 16 mm)

In België en Nederland bestaan twee erkende vormen: de Zijdehoen (groot) en de Zijdehoenkriel. Dit artikel gaat over de kriel.

Die splitsing is niet overal hetzelfde. In Duitsland wordt het ras vaak als kriel ingedeeld. In de Verenigde Staten erkent de APA alleen de bantam (die daar overigens zwaarder is dan onze kriel). In het Verenigd Koninkrijk en elders in Europa zijn, net als bij ons, groot én kriel erkend.

Zijdehoentjes zijn geen grote leggers. Ze leggen doorgaans rond de 100 crèmekleurige eieren per jaar. De eieren zijn relatief klein, ongeveer 35 g.

Wat ze tekortkomen in aantal, maken ze goed met moederinstinct. Zijdehoenhennen behoren tot de beste moeders in de pluimveewereld. Ze worden vaak broeds en staan er om gekend om kuikens van alle soorten uit te broeden en op te voeden, tot eenden, ganzen of fazanten toe.

Als de hanen en de hennen samen zitten, dan vraagt die broedsheid wel extra aandacht. Hennen gaan vrij snel zitten en blijven trouw op hun nest. Als je de eieren niet wegneemt zit je voor je het weet met kuikens. Als je geen nakweek wil, raap de eieren dan regelmatig of houd de hanen apart.

Bij jonge Zijdehoenders is seksebepaling lastig. Hanen hebben meestal een grotere, prominenter walnootkam en kunnen ‘streamer’-veren tonen, langere, ijle veren die uit de kuif naar achter steken.

De hen heeft doorgaans een strakkere, perfect bolle kuif en een horizontalere, compactere lichaamsvorm (vaak omschreven als een ‘kubus’). Hanen staan ook rechterop en waakzamer en beginnen jong te kraaien, al is de kraai vaak zachter dan bij andere rassen.

Zijdehoenders zijn verrassend koudebestendig, maar hun verenkleed kent een groot nadeel: het is niet waterdicht. Omdat de veren niet ‘sluiten’, bieden ze geen bescherming tegen regen of sneeuw. Een natte Zijdehoen is tot op de huid nat, met risico op onderkoeling.

Eigenaren moeten een droog, tochtvrij nachthok bieden. Bij extreme kou zijn ze veerkrachtig.

Zijdehoenders zijn op zich makkelijk te houden. Het belangrijkste aandachtspunt is water: hun dons zuigt zich vol als een spons. In de regen zien ze er uit als een doorweekte kat. Houd ze daarom uit de buurt van vijvers en emmers, en geef ze bij voorkeur een overdekte uitloop. Nat worden kan tot onderkoeling of verdrinking leiden.

Als het droog is, is kou normaal geen probleem. In de winter voelen ze zich vaak juist goed.

• Voetveren: de veren aan de poten worden heel snel vuil als ze door plassen en modder lopen.
• Huisvesting: een laag hekje van ~80 cm is genoeg voor grote Zijdehoenders maar niet voor kleine krielen: die kunnen vaak vliegen als een duif
• Zitstok: ’s nachts liggen zijdehoentjes vaak op de grond tegen elkaar
• Kuikens: houd een oogje in het zeil, want een kuiken kan verstrikt raken in het pluizige haar van de moederkloek
• Voeding: doorlopend legmeel of legkorrel plus wat gemengd graan is meestal genoeg. Veel Zijdehoentjes eten liever kruimels dan grove korrels
• Show: Witte en gele (buff) dieren worden voor tentoonstellingen vaak gewassen. Droog ze zorgvuldig, zodat ze niet verkouden worden en conditie verliezen

Bij Zijdehoenkrielen in België en Nederland zijn onder meer erkend (met of zonder baard): meerzomig patrijs, wit, zwart, chocolade, parelgrijs, buff, citroen en rood. Door de zijdebevedering is tekening vaak onscherp en mist glans in zwarte partijen; aan kleur en tekening mogen daarom geen te hoge eisen worden gesteld.

In Duitse en oudere Europese beschrijvingen staan vooral zwart, wit, blauw, wildkleurig en zilver wildkleurig centraal; buff en rood werden daar lange tijd nog voor erkenning voorbereid. In België en Nederland geldt voor de grote Zijdehoen dezelfde kern, plus onder meer koekoek. Koekoekdieren hebben doorgaans géén donkere huid en poten, anders dan de klassieke donkere Zijdehoen.

Daarnaast fokken liefhebbers populaire niet-standaardkleuren zoals Paint (wit met zwarte vlekken) en Splash (wit met blauwe spatten). Bij alle donkere typen blijven blauwe huid en blauwe oorlellen een belangrijk rasbeeld.

• Keuring / fok: Gekleurde slagen kampen vaker met te harde bevedering en te sterke sikkelvorming bij hanen.
• Formaat: Let bij alle kleuren op de juiste grootte. Worden dieren te groot, dan lijken ze eerder op een middenras tussen grote en dwerghoenders.
• Huid en ogen: Lichte huid of lichte ogen doen de dieren sterk in waarde verminderen.

De Zijdehoen is een zeer oud Aziatisch ras, vooral verbonden met China. Het type bestond al ver voor onze jaartelling.

Over hoe de typische zijdebevedering ontstond, bestaan meerdere theorieën: een verliesmutatie (vergelijkbaar met vliegonbekwaamheid), een atavistische terugkeer naar een eerdere fase in de evolutie van reptiel naar vogel, of een plotselinge mutatie die later door mensen om esthetische redenen werd vastgelegd. Een oude hypothese over een wilde voorouder in de Himalaya of Mongolië rond 4000 jaar geleden vindt weinig steun, omdat er geen fossielen van een zijdebevederde wilde hoendersoort bekend zijn.

Vast staat dat Marco Polo (met zijn broer Matteo) in 1292 in Mongolia en China al ‘kattenharige’ zwarte kippen zag die ook eieren legden. De Zwitserse natuurvorser Conrad Gessner beschreef ze in zijn vogelboek van 1555 als sneeuwwitte ‘wolhoenders’ met zwarte huid, afkomstig uit China.

Bechstein meldde in 1793 dat het type in Holland, Westfalen en Bourgondië voorkwam; waarschijnlijk arriveerden dieren daar rond 1780. Op jaarmarkten verkochten goochelaars ze als kruising tussen konijn en kip, iets wat in die tijd graag geloofd werd. In Europa werd het krielenras rond 1827 breder bekend.

Dürigen onderscheidde in 1921 nog vier ‘rassen’ binnen de Zijdehoen: het Japanse of ‘neger’-zijdehoen (basis van het huidige type), een Japans type met witte huid, een Siamees type met zwarte beenderen, en een dwergvorm. De meeste daarvan bestaan in zuivere vorm niet meer. In de Verenigde Staten werd het ras in 1874 toegelaten tot de American Poultry Association Standard of Perfection.

Vandaag blijft de Zijdehoen een favoriet sier- en hobbyras: zachtaardig, opvallend door de wolachtige vacht, en geliefd op shows. Classificatie verschilt per land: in Duitsland rekent men Zijdehoenders tot de krielen, in België en Nederland tot de groothoenders. Daarnaast bestaat in België en Nederland een aparte krielversie (Zijdehoenkriel), ontstaan uit die grote naamgenoten, met een gewicht van ongeveer 600 g (haan 600–700 g, hen 500–600 g).

Melanisme en bevedering

Het opvallende uiterlijk van de Zijdehoen is het resultaat van twee grote genetische mutaties. Fibromelanose (Fm) veroorzaakt de intense hyperpigmentatie van huid, bindweefsel en botten, waardoor ze donkerblauw of zwart lijken.

De haakloze veermutatie is recessief en voorkomt de vorming van de baardjes die veren normaal in elkaar laten grijpen. Daarnaast zorgt het polydactylie-gen voor de vijfde teen, een kenmerk dat ze delen met slechts enkele andere rassen zoals Dorking en Houdan.